Vừa nộp luận văn xong, câu hỏi tiếp theo thường đến ngay: học tiếp hay đi làm.
Và đây là thời điểm khó quyết nhất — vì bạn vừa trải qua vài tháng căng thẳng, và cảm giác lúc này nói nhiều về mức mệt hơn là về việc bạn có hợp với nghiên cứu hay không.
Các lý do không đủ để học tiếp
Bốn lý do, và chúng đều phổ biến:
Chưa biết làm gì khác. Tiến sĩ là bốn năm — một khoảng quá dài để dùng làm thời gian hoãn quyết định.
Vì gia đình hoặc người khác kỳ vọng. Người chịu bốn năm đó là bạn.
Vì đang học tốt. Học tốt ở bậc thạc sĩ và làm được nghiên cứu độc lập là hai năng lực khác nhau — phần lớn việc học là tiếp nhận thứ đã có, còn nghiên cứu là tạo ra thứ chưa có, thường trong tình trạng không biết mình đang đi đúng hướng không.
Vì nghĩ nó cần cho công việc. Đúng với một số nghề, không đúng với phần lớn. Kiểm cụ thể với nghề mình nhắm tới, bằng cách xem người đang làm việc đó có bằng gì.
Các lý do đủ
Bốn lý do:
Có một câu hỏi cụ thể bạn muốn trả lời, và nó cần vài năm để trả lời. Đây là lý do mạnh nhất.
Nghề bạn nhắm tới yêu cầu bằng tiến sĩ — giảng dạy đại học ở nhiều nơi, nghiên cứu trong viện, một số vị trí nghiên cứu phát triển trong doanh nghiệp.
Bạn đã thử làm nghiên cứu và thấy hợp — không phải thích ý tưởng về nghiên cứu, mà đã trải qua giai đoạn bế tắc, kết quả không như mong đợi, và vẫn muốn tiếp.
Có điều kiện thực hiện — tài chính, thời gian, hoàn cảnh gia đình.
Tiến sĩ thật sự là gì
Bốn đặc điểm ít được nói rõ trước khi người ta bắt đầu:
Nó không phải học nâng cao. Rất ít lớp; phần lớn thời gian là tự làm.
Phần lớn thời gian là bế tắc. Thí nghiệm không chạy, dữ liệu không nói gì, hướng đi phải đổi. Đây là công việc bình thường, không phải sự cố.
Không có ai chấm điểm hằng tuần. Động lực phải đến từ bên trong, trong nhiều năm.
Kết quả không chắc chắn. Bạn có thể làm đúng mọi thứ và vẫn không tìm ra điều mình hy vọng.
Người thấy bốn điều này hấp dẫn thì hợp; người thấy chúng đáng sợ cũng không sai — chỉ là thông tin hữu ích.
Tự kiểm bằng bằng chứng
Bốn cách, và chúng đáng làm trước khi quyết:
Nhìn lại quá trình làm luận văn. Phần nào bạn thấy hứng thú nhất — đọc, thiết kế, thu dữ liệu, phân tích, viết? Phần bế tắc bạn xử lý thế nào?
Làm trợ lý nghiên cứu vài tháng. Đây là cách kiểm tốt nhất — bạn thấy công việc hằng ngày thật sự ra sao, không phải hình dung về nó.
Nói chuyện với ba tới năm nghiên cứu sinh đang ở năm thứ hai thứ ba. Không phải người sắp bảo vệ — người đang ở giữa chặng mô tả thực tế chính xác nhất.
Thử viết một đề cương ba trang cho một câu hỏi bạn quan tâm. Nếu viết được và thấy muốn làm nó, đó là một tín hiệu mạnh; nếu không nghĩ ra được câu hỏi nào, đó cũng là một tín hiệu.
Thời điểm quyết
Ba điểm:
Đừng quyết ngay trong tháng vừa nộp luận văn. Cho mình vài tuần.
Nghỉ một thời gian là lựa chọn hợp lý. Một tới hai năm đi làm không làm hồ sơ xấu đi — nhiều chương trình đánh giá cao kinh nghiệm thực tế, và bạn sẽ biết rõ hơn mình muốn gì.
Nhưng đừng để trôi quá lâu nếu đã biết mình muốn. Càng để lâu, chi phí cơ hội của việc quay lại càng cao — thu nhập, ổn định, gia đình.
Các đường thay thế
Bốn đường cho người muốn tiếp tục làm nghiên cứu mà không làm tiến sĩ toàn thời gian:
Làm nghiên cứu trong doanh nghiệp — có ở một số ngành, và không đòi bằng tiến sĩ ở mọi vị trí.
Làm tiến sĩ không tập trung — vừa làm vừa học, dài hơn nhưng khả thi với người đã có công việc.
Tham gia một dự án nghiên cứu ở vị trí trợ lý hoặc cộng tác viên.
Làm nghiên cứu ứng dụng trong chính công việc của mình — với người làm ở trường học, bệnh viện, cơ quan quản lý, đây là đường có thật.
Một câu hỏi
Nếu biết chắc rằng sau bốn năm mình vẫn không có vị trí giảng dạy hay nghiên cứu nào, tôi có muốn làm bốn năm đó không?
Câu này đáng đặt vì với phần lớn ngành, đó là kịch bản có xác suất cao. Người trả lời có — vì bản thân việc nghiên cứu đáng làm, và vì các kỹ năng thu được có giá trị ở nơi khác — thì đi vào với kỳ vọng đúng.
Người trả lời không thì vẫn có thể đi, nhưng nên biết trước rằng mình đang đặt cược vào một kết quả không nằm hoàn toàn trong tầm kiểm soát.
Lý do nào không đủ để học tiếp tiến sĩ?
Chưa biết làm gì khác, vì người khác kỳ vọng, vì đang học tốt, hoặc vì nghĩ nó cần cho công việc mà chưa kiểm cụ thể.
Vì sao học tốt bậc thạc sĩ không đủ để dự đoán?
Vì phần lớn việc học là tiếp nhận thứ đã có, còn nghiên cứu là tạo ra thứ chưa có trong tình trạng không biết mình đi đúng hướng không.
Cách kiểm tốt nhất trước khi quyết?
Làm trợ lý nghiên cứu vài tháng — bạn thấy công việc hằng ngày thật sự ra sao chứ không phải hình dung về nó.
Nghỉ một thời gian trước khi học tiếp có hại không?
Không — một tới hai năm đi làm không làm hồ sơ xấu đi, nhiều chương trình đánh giá cao kinh nghiệm thực tế.
