Yêu cầu và quy trình phê duyệt đạo đức khác nhau theo từng cơ sở và từng lĩnh vực — hỏi văn phòng đào tạo sau đại học hoặc hội đồng đạo đức của trường bạn ngay khi có ý tưởng đề tài.
Một học viên thiết kế xong nghiên cứu, xin được địa bàn, và bắt đầu phỏng vấn. Khi nộp bản thảo, người hướng dẫn hỏi về phê duyệt đạo đức — và câu trả lời là chưa có.
Ở điểm đó, các lựa chọn đều kém: dữ liệu đã thu có thể không dùng được, và việc xin phê duyệt hồi tố thường không được chấp nhận.
Nghiên cứu nào cần phê duyệt
Nguyên tắc chung: nghiên cứu có người tham gia hoặc dùng dữ liệu về người thì cần xem xét về mặt đạo đức.
Các dạng thường gặp trong luận văn:
Phỏng vấn, khảo sát, quan sát có sự tham gia của con người.
Dùng dữ liệu cá nhân có sẵn — hồ sơ học sinh, bệnh án, dữ liệu nhân sự — kể cả khi bạn không tiếp xúc trực tiếp với ai.
Can thiệp — thử một phương pháp dạy, một chương trình, một quy trình mới.
Nghiên cứu với nhóm cần bảo vệ đặc biệt: trẻ em, người bệnh, người trong tình trạng dễ bị tổn thương, người phụ thuộc vào chính người nghiên cứu.
Nhóm cuối cần mức xem xét cao hơn, và thường không thể xử lý theo quy trình rút gọn.
Thường không cần với: nghiên cứu trên tài liệu đã công bố, dữ liệu đã ẩn danh hoàn toàn và công khai, hoặc nghiên cứu không liên quan tới con người.
Nhưng nguyên tắc an toàn: hỏi trước khi giả định không cần. Một câu hỏi mất mười phút; làm sai thì mất cả đề tài.
Thời gian và quy trình
Ba mức thường gặp:
Miễn xem xét — với các đề tài rõ ràng không thuộc phạm vi. Vẫn cần một văn bản xác nhận, không phải tự kết luận.
Xem xét rút gọn — với đề tài rủi ro thấp. Thường nhanh hơn, do một hai người xét.
Xem xét đầy đủ — với đề tài có rủi ro hoặc có nhóm cần bảo vệ. Qua hội đồng họp theo lịch.
Thời gian: từ vài tuần tới vài tháng tuỳ mức và tuỳ lịch họp. Với mức đầy đủ, hội đồng có thể họp theo chu kỳ cố định — bỏ lỡ một kỳ họp nghĩa là chờ tới kỳ sau.
Việc cần làm: hỏi lịch họp của hội đồng ngay khi lập kế hoạch, và tính lùi từ đó.
Hồ sơ gồm gì
Thường gồm sáu phần:
Mô tả nghiên cứu — câu hỏi, phương pháp, đối tượng tham gia là ai và bao nhiêu người.
Cách tuyển người tham gia — tiếp cận thế nào, qua ai, và tại sao cách đó không tạo áp lực.
Bản thông tin cho người tham gia — giải thích nghiên cứu bằng ngôn ngữ dễ hiểu.
Bản đồng ý tham gia.
Công cụ thu dữ liệu — bảng hỏi, đề cương phỏng vấn.
Kế hoạch quản lý dữ liệu — lưu ở đâu, ai truy cập, giữ bao lâu, ẩn danh thế nào.
Bản đồng ý: những gì phải có
Đây là phần bị làm sơ sài nhiều nhất, và nó cũng là phần quyết định nhất về sau.
Sáu nội dung:
Nghiên cứu này là gì và nhằm mục đích gì.
Người tham gia sẽ làm gì, mất bao lâu.
Có rủi ro hoặc bất tiện gì không.
Dữ liệu được xử lý thế nào — ai xem được, lưu bao lâu, có được dùng cho nghiên cứu sau không.
Việc tham gia là tự nguyện, và có thể dừng bất cứ lúc nào mà không bị ảnh hưởng gì.
Thông tin liên hệ của người nghiên cứu và của hội đồng.
Nội dung thứ tư đáng nhấn: nếu bạn có thể muốn dùng dữ liệu cho một nghiên cứu sau, hoặc chia sẻ theo yêu cầu của nhà tài trợ, điều đó phải nằm trong bản đồng ý từ đầu — không thêm được về sau.
Và với người chưa thành niên hoặc người không tự quyết được: cần sự đồng ý của người đại diện hợp pháp, và thường cả sự đồng thuận của chính người đó ở mức phù hợp.
Năm lỗi làm hồ sơ bị trả lại
Bản thông tin viết bằng ngôn ngữ học thuật. Nó phải để người tham gia đọc được, không phải để hội đồng đọc.
Không nói rõ cách tuyển người tham gia. Hội đồng cần biết bạn tiếp cận họ thế nào và vì sao điều đó không tạo áp lực — nhất là khi bạn có quan hệ với họ, ví dụ giáo viên nghiên cứu trên học sinh của mình.
Kế hoạch quản lý dữ liệu mơ hồ. "Dữ liệu sẽ được bảo mật" không đủ; cần nói cụ thể lưu ở đâu và ai truy cập được.
Không nêu rủi ro nào. Mọi nghiên cứu có người tham gia đều có ít nhất một bất tiện — thời gian, hoặc việc phải nói về một chủ đề không dễ.
Nộp muộn so với lịch họp.
Trường hợp đặc thù: nghiên cứu trong chính tổ chức của mình
Rất phổ biến với luận văn: giáo viên nghiên cứu ở trường mình, cán bộ nghiên cứu ở cơ quan mình.
Ba điều hội đồng sẽ hỏi:
Người tham gia có thấy khó từ chối không, do quan hệ với bạn.
Bạn có tiếp cận dữ liệu mà người khác không có quyền tiếp cận không, và việc đó có được phép không.
Kết quả có ảnh hưởng tới người tham gia trong công việc của họ không.
Cách xử lý thường được chấp nhận: có người khác đứng ra mời tham gia thay bạn; bảo đảm người quản lý không biết ai tham gia; và nói rõ trong bản thông tin rằng việc tham gia hay không sẽ không ảnh hưởng gì tới họ.
Một việc nên làm ngay
Ngay khi có ý tưởng đề tài — trước khi viết đề cương chi tiết — gửi một thư ngắn cho hội đồng hoặc văn phòng phụ trách: mô tả đề tài trong năm câu và hỏi nó thuộc mức xem xét nào.
Câu trả lời quyết định lịch của bạn, và nó cũng có thể chỉ ra một vấn đề về thiết kế khi còn sửa được dễ dàng.
Nghiên cứu nào cần phê duyệt đạo đức?
Nghiên cứu có người tham gia hoặc dùng dữ liệu về người — gồm cả việc dùng dữ liệu cá nhân có sẵn mà không tiếp xúc trực tiếp với ai.
Bản đồng ý phải có những gì?
Mục đích nghiên cứu, người tham gia làm gì và mất bao lâu, rủi ro, cách xử lý dữ liệu, quyền dừng bất cứ lúc nào, và thông tin liên hệ.
Muốn dùng dữ liệu cho nghiên cứu sau thì sao?
Điều đó phải nằm trong bản đồng ý từ đầu — không thêm được về sau.
Nghiên cứu trong chính tổ chức của mình cần lưu ý gì?
Hội đồng sẽ hỏi người tham gia có thấy khó từ chối không — cách xử lý là để người khác đứng ra mời và bảo đảm quản lý không biết ai tham gia.
